- Giriş
Şua izni, iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarıyla çalışanlara, yıllık izinlerine ek olarak verilen özel bir sağlık iznidir. Şua izni özellikle radyoloji, nükleer tıp ve radyasyon onkolojisi gibi iyonlaştırıcı radyasyon kullanılan alanlarda çalışanların önemli çalışma haklarından biridir.
Şua iznine dair yasal düzenlemeler 3153 sayılı Kanun ve yönetmelik hükümlerinde belirlenmiştir.
İşbu bilgi notunda, kimlerin şua izni kullanma hakkına sahip olduğu, şua izninin hesaplanmasında hangi unsurların esas alındığı ve şua izninin kullandırılmaması halinde izlenecek hukuki yollar incelenecektir.
- Şua İzni ve Yasal Dayanağı
19.04.1937 tarih ve 3153 sayılı Radiyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanun uyarınca yürürlüğe konulan Radyoloji, Radyum ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Tüzük’ün 24. Maddesinde, “Bu gibi müesseselerde, her röntgen mütahassısının veya röntgen ve radyom ile iştigal eden kimsenin senede dört hafta muntazaman devamlı tatil yapması mecburidir” hükmü düzenleme altına alınmıştır.
Bununla birlikte, 13.04.2023 tarih ve 32162 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik’in 8’nci maddesinin 1 ve 2’nci fıkraları gereği ilgili çalışanların sağlık izinleri, bir takvim yılı içerisinde kontrollü alanlarda fiilen çalışılan süreler dikkate alınarak Yönetmelik’in eki EK-2’de yer alan “Sağlık İzni Tablosunda” belirtilen çalışma süreleri esas alınmaktadır. Yine anılan maddenin 4’üncü fıkrasında ise sağlık izninin bölünemeyeceği, yıl geçişlerinde üst üste kullanılamayacağı ve diğer yıla aktarılamayacağı açıkça belirtilmektedir.
- Şua İzni Kimlere Verilir
İlgili kanun ve yönetmelik hükümlerinde de vurgulandığı üzere, şua izni bakımından esas alınması gereken temel kriter, çalışanın iyonlaştırıcı radyasyon kaynakları ve radyonüklitlerin kullanıldığı kontrollü alanlarda fiilen çalışmasıdır.
Buna göre, başlıca şu alanlarda çalışan personel bakımından şua izni gündeme gelebilir;
- Radyoloji çalışanları
- Tıbbi görüntüleme teknisyenleri
- Tıbbi görüntüleme teknikerleri
- Radyoloji teknisyenleri
- Radyoloji teknikerleri
- Girişimsel radyoloji çalışanları
- Anjiyografi ünitesinde iyonlaştırıcı radyasyonla çalışan personel
- Skopi cihazlarıyla çalışan personel
- Mobil röntgen cihazlarıyla çalışan personel
- Nükleer tıp alanında çalışan personel
- Radyasyon onkolojisi alanında çalışan personel
- İyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarıyla görev yapan diğer personel
Belirtmek gerekir ki, yukarıdaki listede yazılan mesleklerin izin kullanma hakkına sahip olup olmadıkları hususunda çalışanın fiilen hangi işi yaptığı, hangi alanda çalıştığı, iyonlaştırıcı radyasyon kaynağıyla çalışıp çalışmadığı, çalışma alanının kontrollü alan olup olmadığı ve fiili çalışma süreleri birlikte değerlendirilmelidir.
- Şua İzni Yıllık İzin Hakkından Mahsup Edilebilir Mi
Önemle belirtmek gerekir ki, şua izni yıllık ücretli izinden faklı bir izin türü olarak düzenleme altına alınmıştır. İlgili yönetmelik hükümlerinde de açık şekilde, şua izninin yıllık izne ilave olarak verileceği belirtilmiştir.
Bu nedenlerle, şua izninin yıllık ücretli iznin içine dahil edilmesi veya yıllık izinden mahsup edilmesi hukuka aykırıdır
- Şua İzninin Kullandırılmaması Halinde Başvurulacak Hukuki Yollar
Kamu Personelleri Yönünden;
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 103. Maddesinin 3. Fıkrası, “Hizmetleri sırasında radyoaktif ışınlarla çalışan personele, her yıl yıllık izinlerine ilaveten bir aylık sağlık izni verilir.” şeklinde düzenlenmiş olup hizmetleri sırasında radyoaktif ışınlarla çalışan personele her yıl yıllık izinlerine ilaveten sağlık izni verileceği belirtilmiştir.
Şua izninin kullanılmasına dair yasal koşulları sağlayan bir meslekte çalışan ancak şua izni ilgili kurum tarafından kullandırılmayan kişilerin idari yargı nezdinde dava ikame etmeleri önem arz etmektedir.
Bununla birlikte, şua izinleri geçmişte kullandırılan kişiler yönünden de; idarece verilen karar ile artık bu izin hakkının kullandırılmayacağının bildirilmesi üzerine de ilgili işlemin iptali amacıyla dava açılması gerekmektedir.
Konuyla ilgili emsal nitelik teşkil eden Konya Bölge İdare Mahkemesi 4. İdari Dava Dairesi’nin Esas: 2019/1666 Karar: 2020/2291 sayılı kararında;
“(…) radyoloji uzmanı olarak görev yapan davacının belirtilen açıklamalar doğrultusunda radyasyona maruz kalma olasılığı bulunan bir radyasyon görevlisi olduğu, sürekli mamografi, röntgen, bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans görüntüleme cihazlarının etkili olduğu alanlarda çalıştığı manyetik rezonans hariç diğer tüm alanlarda radyasyona maruz kalma durumuyla karşı karşıya olduğu, (…) her yıl yıllık izinlerine ilaveten şua izninden yararlandırılmasının zorunlu olduğu…”
gerekçesi ile şua izninin kullandırılmaması yönündeki kurum kararının iptaline karar verilmiştir.
Özel Sektör Çalışanları Yönünden;
Şua izni haksız şekilde kullandırılmayan özel sektör çalışanlarının somut olayın koşullarına göre İş Mahkemesi’nden dava yolu ile talepte bulunmaları mümkündür.
Konuyla ilgili emsal nitelikteki Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 23.02.2012 tarihli Esas No: 2009/36989, Karar No: 2012/5590 sayılı kararında “ … 3153 sayılı Nizamnamenin 21 ve 22. maddesinde röntgen ve radyom ile çalışanların günlük azami çalışma süresi günlük 5 saat olarak belirlenmiştir. İşçinin çalışmasının yasaklandığı dönemde çalışma karşılığı olmaksızın ücret hakkı bulunmaktadır. … ancak şua izni fazla çalışma benzeri alacak olduğundan ve İş Kanununda açıkça düzenlenmediğinden, işçinin sözü edilen zaman dilimi içinde çalıştırılması halinde çalışma karşılığı olmaksızın alması gereken ücret yanında, ait olduğu dönem ücretiyle hesaplanan çalışılan süre ücreti kadar tazminatın ödenmesi gerekir. Mahkemece çalışılan dönem ücretine göre yeniden hesaplama yapılarak sonuca gidilmelidir. Şua izin alacağı yukarıda da belirtildiği üzere fazla çalışma benzeri çalışma karşılığı olduğundan zamanaşımı da fesihten itibaren değil, şua iznine hak kazanma tarihinden itibaren dikkate alınmalıdır. Davalının zamanaşımı itirazı değerlendirilemediğinden karar bu yönden de hatalıdır.” denilmiştir.
Buna göre, izin kullanması gereken sürede çalışmaya devam eden personele, çalışma karşılığı olmaksızın alması gereken ücret yanında, çalışılan süre ücretinin de ödenmesi gerekir.
- Sonuç
Şua izni, radyasyon ile çalışan personele tanınan önemli bir çalışma hakkıdır. Radyoloji, nükleer tıp, radyasyon onkolojisi ve benzeri alanlarda çalışanların şua izni koşulları, sağlık izni süresi ve fiili çalışma süreleri somut çalışma şartlarına göre değerlendirilmelidir. Şua izninin eksik hesaplanması veya radyasyonla çalışan personelin mevzuata aykırı şekilde şua izin hakkının kullandırılmaması halinde, çalışanların hukuki yollara başvurmaları önem arz etmektedir.