İşyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali ile işletmenin mühürlenmesi (faaliyetten men) kararları, belediye encümenleri veya valiliklerce tesis edilen kesin idari işlemlerdir. Bu kararların tebliğinden itibaren 60 günlük kesin süre içinde yetkili İdare Mahkemesinde İptal Davası açılabilmektedir. Davanın açılması mühürleme işlemini kendiliğinden durdurmadığı için (İYUK m. 27), işletmenin telafisi güç ticari zararlara uğramasını önlemek adına davada “Yürütmenin Durdurulması (YD)” talep edilmesi önem arz etmektedir.
Bu yazıda, işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali ile faaliyetten men işlemlerinin hukuki niteliği, idarenin uymakla yükümlü olduğu usul kuralları ve bu işlemlere karşı yetkili İdare Mahkemelerinde başvurulacak hukuki yollar ile süreler inceleme konusu yapılacaktır.
Ruhsat İptali ve Faaliyetten Men İşlemlerinin Hukuki Niteliği
Ticari işletmelerin (fabrika, restoran, otel, imalathane vb.) faaliyete geçebilmesi için 3572 sayılı İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına Dair Kanun hükümlerine göre ruhsat alınması zorunludur. Nitekim İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin 6. maddesinde; usulüne uygun ruhsat alınmadan işyeri açılamayacağı ve çalıştırılamayacağı, ruhsatsız açılan işyerlerinin yetkili idare tarafından kapatılabileceği düzenlemesine yer verilmiştir.
İşyeri- işletmenin bulunduğu yere bağlı olarak; İlçe Belediyeleri, Büyükşehir Belediyeleri veya İl Özel İdareleri İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı düzenlemekte yetkili kılınmıştır.
Uygulamada belediyeler, zabıta denetim tutanaklarına dayanarak Encümen kararıyla “ruhsatın iptaline” veya “işyerinin faaliyetten men edilmesine (mühürlenmesine)” karar vermektedir. Bu kararlar, idare hukukunda “icrai nitelikte, kesin ve doğrudan sonuç doğuran idari işlemler” olup, iptal davasına konu edilebilmektedir. Bir başka anlatımla, ilgililer tarafından, söz konusu ruhsat iptali ve faaliyetten men kararlarına karşı iptal davası açılması mümkün kılınmıştır.
Belediyelerin Ruhsat İptali ve Faaliyetten Men (Mühürleme) Kararına Karşı İptal Davası
Belediyelerin ruhsat iptali veya faaliyetten men işlemlerini tesis ederken usul kurallarını (ölçülülük ilkesi, savunma hakkı, yetki unsuru) ihlal ettiği ve hukuka aykırı mühürlemeler gerçekleştirdiği hallerde yürütmenin durdurulması talepli iptal davası açılabilecektir.
- Dava Açma Süresi: Ruhsat iptali veya faaliyetten men (mühürleme) kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde dava açılmalıdır.
- Görevli ve Yetkili Mahkeme: İşlemi tesis eden belediyenin veya ilgili kurumun bulunduğu yerdeki İdare Mahkemeleri yetkilidir (Örn: İzmir Büyükşehir Belediyesi işlemi için İzmir İdare Mahkemeleri).
İşyeri Ruhsat İptalinin Hukuka Aykırılık Nedenleri ve Danıştay İçtihatları
Ruhsat iptali ve faaliyetten men kararlarına karşı, yukarıda belirtilen yasal süreler içerisinde, işlemin unsurları (yetki, şekil, sebep, konu ve maksat) yönünden hukuka aykırılık teşkil ettiği ileri sürülerek iptal davası açılabilmektedir. Uygulamada Mahkemeler tarafından en çok değerlendirilen hukuka aykırılık unsurları şu şekildedir:
A. Aykırılıkların Giderilmesi İçin Süre Verilmeksizin Doğrudan Ruhsat İptali ve Mühürleme
Kural olarak, işletmede mevzuata aykırılık tespit edilirse (örneğin yangın merdiveni eksikliği, asayiş sorunu), idare tarafından aykırılığın giderilmesi için işletmeciye on beş günden az olmamak üzere makul bir süre verilmesi zorunludur.[1]
Buna göre, tespit edilen noksanlıkların giderilmesi için işletmeye makul bir süre (mühlet) verilmeden doğrudan ruhsat iptali ve mühürleme işlemi tesis edilmesi hukuka aykırılık teşkil edecektir. Örneğin Danıştay; aykırılığın giderilmesi için on beş günlük süre verilmemek suretiyle işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptal edilmesi işleminin hukuka aykırı olduğuna karar vermiştir. Karar şu şekildedir;
Danıştay 4. Daire Başkanlığı 2023/8536 E., 2024/1694 K. 12.03.2024 Tarihli Kararı;
“Buna göre, davacıya ait işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptaline ilişkin işlem tarihi itibariyle olaya uygulanacak yönetmelik hükmünün Ek Madde 3 olduğu, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik’in yukarıda belirtilen Ek 3. maddesi uyarınca noksanlık ve aykırılığın giderilmesi için davacıya onbeş gün süre verilmesi ve verilen süre sonunda yapılacak denetimde aynı aykırılığın devam ettiğinin anlaşılması halinde 1608 sayılı Kanun uyarınca para cezası verilerek işyerinin faaliyetten men edilebileceği, bunun dışında, mevzuat hükümlerine aykırı olarak işletildiğinden bahisle yönetmeliğin 13. maddesi uyarınca ruhsat iptalinin yapılamayacağı sonucuna varılmıştır. Bu nedenlerle davacının işyerine ait ruhsatın iptal edilerek işyerinin kapatılmasına ilişkin dava konusu işlemlerde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varıldığından temyize konu kararda sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmemiştir.”
B. Yetkisiz Kurul veya Kişi Tarafından İşlem Tesisi (Yetki Unsuru Sakatlığı)
Ruhsat iptali veya faaliyetten men kararının kim tarafından alınacağı mevzuatta açıkça belirtilmiştir. Örneğin, gayrisıhhi müesseselerde (GSM) ruhsat iptali kararının İl/İlçe İdare Kurulu veya Belediye Encümeni tarafından alınması gerekirken, sadece Zabıta Müdürlüğünün kararıyla ruhsatın iptal edilmesi yetki yönünden işlemi hukuka aykırı kılmaktadır.
C. Suçun Şahsiliği İlkesinin İhlali
İşletmede çalışan bir personelin işlediği adli bir suç (örneğin kumar oynatma, tütün mamulleri ihlali vb.) nedeniyle doğrudan işletme ruhsatının iptal edilmesi durumunda, somut olayın özelliklerine göre suçun şahsiliği ilkesi gereği doğrudan işyeri ruhsatının iptal edilmesi hukuka aykırıdır.
Tüm bunlarla beraber, örneğin:
- Denetim yapılmadan ruhsatın iptal edilmesi,
- İşlem gerekçesinin somut olmaması,
- Tutanak ile karar arasında çelişki bulunması,
- Yanlış faaliyet konusu üzerinden değerlendirme yapılması,
- Aynı olay hakkında çelişkili belediye işlemleri tesis edilmesi,
durumlarında da söz konusu işlemlerin somut olayın özelliklerine göre hukuka aykırı olması gündeme gelebilmektedir. Belirtmek gerekir ki, hukuka aykırılık tespitinde işleme esas belgeler ile somut olayın tüm özelliklerinin münferiden incelenmesi gerekmektedir.
Mühürleme (Faaliyetten Men) İşlemine Karşı Yürütmeyi Durdurma Kararı (İYUK m. 27)
Ruhsat iptali veya doğrudan mühürleme işlemine karşı İdare Mahkemesinde iptal davası açılması, belediyenin işlemlerini kendiliğinden durdurmamaktadır.[2] Bu nedenle, iptal davası açıldığında dahi, dava sonuçlanıncaya dek mühürleme işlemi geçerliliğini ve devamlılığını korumaktadır.
İşletmenin (örneğin üretim bandı duran bir fabrikanın veya hafta sonu rezervasyonu olan bir restoranın) davanın sonuçlanmasını beklemesi, telafisi güç veya imkansız zararlar doğurabilmektedir. Bu nedenle açılacak davada Yürütmenin Durdurulması (YD) talep edilmesi önem arz etmektedir.
İYUK m. 27/2 uyarınca Yürütmeyi Durdurma kararı verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması.
- İşlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması.
Dikkat edilmelidir ki, Mahkemeden idarenin savunması alınmaksızın ivedilikle yürütmenin durdurulması talebinde bulunulması önemlidir.
İdare Mahkemesi tarafından verilen “Yürütmenin Durdurulması” kararları, Anayasa (m. 138) ve İYUK (m. 28) gereği idareler için bağlayıcıdır. Mahkeme tarafından ilgili işlemin yürütmesinin durdurulmasına karar verildiğinde; belediye, kararın tebliğinden itibaren gecikmeksizin (en geç 30 gün içinde, fiiliyatta derhal) mührü sökmek ve işletmenin faaliyetine izin vermek zorundadır.
Sonuç ve Hukuki Değerlendirme
Bir ticari işletmenin ruhsatının iptal edilmesi ve faaliyetten men (mühürleme) kararı ile karşı karşıya kalması; telafisi imkansız zararlara neden olabilmektedir. Bu noktada, belediyelerin hukuka aykırı, süresiz ve ölçüsüz işlemlerine karşı 60 günlük süre içerisinde ivedilikle yürütmeyi durdurma (YD) talepli iptal davası açılması, ticari faaliyetlerin devamlılığı için önemlidir.
Konu ile ilgili hukuki destek kapsamımızı detaylıca incelemek için İdare Hukuku sayfamız incelenebilir.
Saygılarımızla,
Av. Serkan SOLMAZ
[1] İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik’in 13. ve Ek 3. Maddeleri.