Türkiye’de çek ve senet tahsilatı, İcra ve İflas Kanunu (m.167) kapsamında “Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu” ile icra takibi yapılarak gerçekleştirilir. Çekin bankaya ibraz süresi düzenlendiği yere göre 10 gün ile 3 ay arasında değişirken; icra takibine karşı borçlunun imzaya, borca veya faize itiraz süresi tebliğden itibaren kesin olarak 5 gündür. Karşılıksız çek düzenlemek 5941 sayılı Kanun gereği suç olup, şikayet üzerine verilen adli para cezasının ödenmemesi doğrudan hapis cezası ile sonuçlanır.
Bu yazıda, İzmir’de çek ve senet uyuşmazlıkları ile itiraz süreçleri, çekin bankaya ibrazı, ihtiyati haciz kararı, karşılıksız çek suçu ve zamanaşımı konularında hukuki bilgiler sunulacaktır.
Çek ve Senet Tahsilatı
Çek ve senetlerin vadesinde ödenmemesi, hem bireyler hem de şirketler için ciddi finansal sonuçlar doğurmaktadır. Bu tür uyuşmazlıklarda alacağın tahsili amacıyla Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yoluyla İcra Takibi yoluna başvuru mümkün kılınmıştır.
Ticaretin yoğun olduğu bölgelerde, özellikle İzmir’de çek senet tahsilat süreçleri hızlı aksiyon alınmasını gerektirmekte olup sürelerin kaçırılması veya hatalı takip başlatılması, alacağın tahsil imkanını tamamen veya kısmen ortadan kaldırabilmektedir.
Çekin Bankaya İbrazı
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nda (“TTK”) belirlenen kesin süreler içinde muhatap bankaya sunulması (ibraz edilmesi) zorunludur. TTK m. 796 uyarınca ibraz süreleri şu şekildedir:
- Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse (Örn: İzmir’de düzenlenip İzmir’deki banka şubesine ibraz edilecekse) 10 gün,
- Çek, düzenlendiği yerden başka bir şehirde ödenecekse 1 ay,
- Çek, ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenmişse (kıta durumlarına göre) 1 ay veya 3 ay içinde bankaya ibraz edilmelidir.
Çek, vaktinde bankaya sunulur ve hesapta karşılığı bulunmazsa, banka yetkilisi tarafından çekin arkasına “karşılıksızdır” şerhi düşülmektedir. Karşılıksız çek durumunda alacaklı, icra takibi ve aynı zamanda karşılıksız çek nedeniyle şikayet yollarına başvurabilmektedir.
Ödenmeyen Çek ve Senetlere İlişkin Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yoluyla İcra Takibi (İİK m. 167)
Çek ve senetlerin vadesinde ödenmemesi durumunda, alacaklı 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 167 uyarınca doğrudan “Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yoluyla” icra takibi başlatabilmektedir. Dikkat edilmelidir ki, çekin icraya konulabilmesi için karşılıksız işlemi görmesi ön şarttır.
İcra takibi başlatıldıktan sonra, borçlu 5 gün içerisinde borca itirazda bulunmaz yahut 10 gün içerisinde borcu ödemez ise alacaklı icra takibinin kesinleştirilerek haciz aşamasına geçebilmektedir. Bu aşamadan sonra, borçlunun banka hesapları, araçları, taşınmazları, üçüncü kişilerdeki alacakları ve diğer malvarlığı değerleri üzerinde haciz – satış işlemleri yapılarak alacak tahsil edilebilecektir.
Çek ve Senetlerde İhtiyati Haciz Kararı
İhtiyati Haciz kararı, İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 257 kapsamında mahkemeden talep edilen geçici bir hukuki koruma tedbiridir. İhtiyati haciz, vadesi gelmiş bir borcun alacaklısının, alacağını garanti altına almak için Mahkeme kararıyla borçlunun mallarına geçici olarak icra yolu ile el koydurmasıdır.
Süreç içerisinde borçlunun mal kaçırma ihtimali bulunduğu hallerde, ihtiyati haciz kararı alınması önem arz etmektedir. Böylelikle, alacaklının alacağı koruma altına alınacaktır.
İzmir çek senet tahsilat süreçlerinde, borçlunun malvarlığını (araç, taşınmaz, banka hesabı) üçüncü kişilere devretmesini engellemek için icra takibi öncesinde Asliye Ticaret Mahkemelerinden İhtiyati Haciz kararı alınması önem arz etmektedir.
Karşılıksız Çek Suçu ve Hapis Cezası (5941 Sayılı Kanun m. 5)
Çek bedelinin ödenmemesi sadece hukuki (icra) bir süreç değil, aynı zamanda cezai bir yaptırıma tabidir. 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca; karşılıksız çek düzenleyen kişi hakkında, alacaklının şikayeti üzerine (ibraz tarihinden itibaren 6 ay içinde şikayet edilmelidir) İcra Ceza Mahkemesinde dava açılır.
Mahkeme, her bir çek yaprağı için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmeder. Verilen adli para cezasının ödenmemesi halinde, bu ceza kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilmektedir. Şirket (tüzel kişi) çeklerinde hapis cezası, çeki şirket adına keşide eden (imzalayan) yönetim kurulu üyesi veya müdüre uygulanmaktadır.
Çek ve Senetlerde Zamanaşımı (TTK m. 749 ve 814)
Çek ve senetlerin icra takibine konu edilebilmesi için zamanaşımına uğramamış olmaları gerekir:
- Senetlerde: TTK m. 749 (TTK m. 778 yollamasıyla) gereği, senedin vade tarihinden itibaren zamanaşımı süresi 3 yıldır.
- Çeklerde: TTK m. 814 gereği, ibraz süresinin bitiminden itibaren zamanaşımı süresi 3 yıldır.
Zamanaşımına uğramış bir çek veya senet kambiyo senedi vasfını yitirmekte olup Yargıtay uygulamalarına göre bu tür belgeler artık sadece “yazılı delil başlangıcı” olarak kabul edilir ve tahsili için Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemelerinde genel hükümlere göre “alacak davası” açılması (veya ilamsız icra takibi yapılması) gerekmektedir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi E. 2020/3570 K. 2021/125 T. 19.1.2021
“6102 sayılı TTK’nın 732. maddesi uyarınca, süresinde ibraz edilmeyen çekler yönünden taraflar arasında temel ilişki bulunmaması halinde yetkili hamil sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre keşideciden alacağın tahsilini isteyebilir. Sebepsiz zenginleşme hükümleri gereğince sebepsiz zenginleşmediğini ispat yükümlülüğü keşidecide olup, keşideci sebepsiz zenginleşmediğini kanıtlamalıdır.”
Yargıtay 19. Hukuk Dairesi 2016/12562 Esas 2018/1615 Karar 29.03.2018 Tarih;
“Çekin süresinde bankaya ibraz edilmemesi halinde kambiyo hukukundan kaynaklanan haklar yitirilir. Ancak, arada temel ilişki varsa çeke yazılı delil başlangıcı olarak dayanılabilir ve alacağın varlığı tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir.”
Sonuç
Çek ve senetlerin ödenmemesi durumunda, alacaklılar maddi zarara uğramaktadır. Böyle durumlarda, alacağın tahsili amacıyla, çeklerde ibraz süresinin gözetilmesi, yasal süreler içerisinde icra takibi başlatılması, gerekli olduğu takdirde ihtiyati haciz yoluna başvurulması gerekmektedir. İcra ve tahsilat süreçlerinin uzman bir İzmir çek senet avukatı vasıtasıyla yürütülmesi, ticari alacakların güvence altına alınması için önem arz etmektedir.
Konuyla ilgili olarak İcra ve İflas Hukuku sayfamız incelenebilir.
Saygılarımızla,
Av. Serkan SOLMAZ